Het recht op privacy in Covid-19 tijden (1/3) De oorsprong van het ‘recht op privacy’

In dit deel overloop ik de praktijken rond privacy vanaf 200.000 jaar geleden tot nu. Bij de jagers-verzamelaars was privacy gestoeld op persoonlijke autonomie en wederzijds respect. Geborgenheid, nabijheid, samenwerking en weerstand tegen hiërarchie waren de belangrijkste kenmerken van hun manier van leven. Eens de landbouw geïntroduceerd verdwijnen die aspecten een voor een. De macht van de clans beheerst vele levens. In het tweede millennium brokkelt de macht van de clans af in West-Europa. Rond 1500 is de persoonlijke autonomie in die mate toegenomen dat een strijd om godsdienstvrijheid losbarst. De positie van de vrouw blijft echter precair. Pas na de Franse Revolutie veranderen de zaken ten gronde. In theorie is nu iedereen vrij en gelijk voor de wet. Iedereen is beschermd tegen willekeur. Privacy wordt gegarandeerd op basis van het recht op privaat bezit. Maar het duurt tot 1948 voor privacy expliciet wordt vastgelegd in de universele verklaring van de mens.

Vooraf

Deze tekst is een ‘quick and dirty’ artikel maar wel over een onderwerp waar ik al zo’n tien jaar over schrijf, privacy en ‘computer mediated communication’. Het is mijn gewoonte van uitgebreid mijn bronnen te vermelden maar daar kruipt nu te veel tijd in. Je zal enkel een link naar cruciale bronnen vinden, daarvoor mijn verontschuldiging vooraf.

Bij de Jagers-verzamelaars

Bij de jagers-verzamelaars was er geen scheiding tussen publiek en privaat domein. Ze trokken rond in groepen van 50 tot 150 personen van het ene tijdelijke kampement naar het andere. De hutten stonden in een cirkel en ze hadden inkijk bij elkaar. Van privacy was er niet echt sprake. Nu dat had ook wel zijn redenen. In verslagen over de Batek in Indonesië – een nog levende groep jagers-verzamelaars – lezen we dat als er een leeuw in de buurt was, ze hun hutten nog wat dichter bijeen zetten. In de muil van de leeuw heeft men niet veel aan privacy. De jagers-verzamelaars waren afhankelijk van elkaar voor hun overleven. Niet alleen om zich te beschermen tegen predatoren, maar ook om voedsel te verzamelen en te jagen moest er nauw worden samengewerkt.

Daarentegen had elke jager-verzamelaar wel het recht om de groep de kiezen waarmee werd opgetrokken. Meestal had men de keuze tussen 5 à 10 groepen die dezelfde taal spraken en in het zelfde gebied foerageerden. Bovendien had iedereen het recht op afscheiding. Bijvoorbeeld bij pubers en adolescenten was dat wel eens nuttig. Als bijvoorbeeld de opgroeiende nog vrijgezellen te opdringerig werden gingen de meiden in groep gewoon een beetje verder kamperen om zo conflicten te vermijden. Zich als individu tijdelijk afscheiden van de groep werd geaccepteerd. Privacy was gebaseerd op persoonlijke autonomie en wederzijds respect. (Zie Endicott & Endicott.)

De sociale nabijheid was functioneel, ze stond het recht op autonomie niet in de weg. Dit is een cruciaal gegeven en we kunnen ons afvragen of dit niet belangrijker is dan een onbeperkt recht op privacy met nul visibiliteit. Tenslotte in de praktijk zijn we afhankelijk van de anderen om onze autonomie in stand te houden. Bovendien is de mens een sociaal dier dat nood heeft aan geborgenheid maar daarnaast ook eens wil genieten van veilige alleenheid. Mijn hypothese is dat in het belang van onze persoonlijke autonomie,  ook nog vandaag,  het recht op afscheiding belangrijker is dan een absoluut recht op privacy die visibiliteit tot nul herleidt. Privacy is een functie van de maatschappijstructuur en van de situatie waarin men zich bevindt. Daar gaan de fenomenologen1 en de postmodernisten2 meestal de mist in met hun nadruk op visibiliteit. Het motto van de bourgeoisie in dat verband is trouwens: “pour vivre heureux vivons cachés”. Ik zal dit verder ontwikkelen in het tweede deel.

Interpersoonlijk geweld kwam uiterst zelden voor bij de jagers-verzamelaars. Voedsel delen was de normaalste zaak van de wereld en men was moreel verplicht elkaar te helpen. Ongedwongen tactiel contact zonder seksuele bijbedoelingen was heel gewoon. Niet simpel, want je moet weten dat ze meestal niet veel kleren droegen ;-). De jagers-verzamelaars combineerden individuele vrijheid met vrijwillig samenwerken op voet van gelijkheid.

De maatschappijen van jagers-verzamelaars waren gender-egilatair. Deze gelijkheid werd in stand gehouden door ‘Reverse Dominance Hierarchy’. (Zie Christopher Boehm et al.).  Als iemand te veel noten op zijn zang kreeg en probeerde de macht naar zich toe te trekken werd die daar op aangesproken, men dreef er collectief de spot mee en gebruikte allerlei andere technieken om zijn pogingen om de macht naar zich toe te trekken te ondermijnen. De ultieme straf was uitsluiting en dan was je pas een vogel voor de kat. ‘Reverse Dominance Hierarchy’ was en is de kern van het egalitair systeem van de jagers-verzamelaars. Hun vorm van samenleven had wel enkele belangrijke voordelen. Man en vrouw werden gelijk behandeld, en hadden gelijk recht van spreken. Seksisme en geweld tegen vrouwen of mannen werd niet getolereerd. Maar zoals in de bijbel staat, het leven in dat paradijs bleef niet duren (Zie Christopher Marlowe).

In de agrarische samenlevingen

Toen 10.000 jaar geleden de landbouw ontstond in de halve maan van de Levant werd er overgeschakeld op een sedentaire levenswijze. De grond die bewerkt werd en/of de kudde die men hoedde werden een privé aangelegenheid. Alhoewel men aanvankelijk wel nog dicht op elkaar leefde en samenwerkte, evolueerde de samenleving naar gescheiden wonen. Soms op verschillende kilometers van elkaar in de minder vruchtbare streken. Op het moment dat de eerste steden ontstonden in Soemerië zo’n 7000 jaar geleden bleef er niet veel meer over van het oorspronkelijke samenlevingsmodel dat de jagers-verzamelaars in zo’n 200.000 jaar3 hadden opgebouwd.

Soemerische kleitablet

Waarschijnlijk leeft bij velen de idee dat jagers-verzamelaars in clans leefden. Onderzoek heeft aangetoond dat dit niet zo was (Zie o.a. Mark Dyble et al.). Ze trokken evengoed om met niet verwanten als met directe verwanten. De clanstructuur is ontstaan in de agrarische maatschappij. En in die clans verdween ook meteen het recht op afscheiding. Seksuele agressie nam toe. Dominantie van de hiërarchie werd verdedigd met militaire middelen. Het was uit met de gender-gelijkheid. Privacy en het recht op afscheiding was voorbehouden aan de heersende klasse van priesters, koningen en hun bureaucraten4. In Egypte nam het voortbestaan van de clan zelfs potsierlijke vormen aan. Binnen de koninklijke dynastie deed men het met broers en zusters.

Alhoewel hier en daar enkele matriarchale maatschappijen ontstonden ging men meestal over op het patriarchaat. De clan bepaalde zowat alles en er stonden muren rond de huizen en de erven. De privacy die deze huizen en erven boden liet wel toe dat zowel vrouwen als kinderen onderdrukt en mishandeld werden. Conflicten werden dikwijls met geweld beslecht. Men was niet langer beschermd tegen willekeur en van ‘Reverse Dominance Hierarchy’ was al lang geen sprake meer.

We springen nu naar het einde van het eerste millennium en laten de Feniciërs, Grieken en Romeinen voor wat ze waren, namelijk meer van hetzelfde. In de 8ste eeuw had Karel De Grote er met zijn rondtrekkende legers voor gezorgd dat Europa gekerstend werd. In de geschiedenisboeken heet dat bekering. En passant voerde hij daarbij de lijfeigenschap in. Hij schonk ganse gebieden weg als cadeautje voor zijn generaals. In deze constellatie werkten kerkelijke en wereldse overheden nauw samen. De lijfeigenen hoorden bij de grond en moesten een deel van hun oogst afstaan aan de leenheer. Op zijn teken moesten ze ook opdraven als zijn soldaten als hij dat nodig vond.

Toch was die overname niet totaal. Er waren ook regelrechte opstanden als het te gortig werd. Zo bleven de gemene gronden die hun oorsprong vonden in onder andere het Keltisch en Germaans recht in handen van de kleine gemeenschappen. De invloed van de clans speelde daar lang een grote rol. Om de autoriteit van die clans te breken verbood de paus rond het jaar 1000 huwelijken tussen aanverwanten in de tweede lijn. Neven en nichten waren taboe als huwelijkskandidaten. Dit werd als incest gebrandmerkt.

Tezelfdertijd voerde de Katholieke Kerk het celibaat voor priesters in. De uitkomst was de versnippering van de claneigendommen en concentratie van de kerkelijke eigendommen. Maar deze ommekeer in de huwelijksmoraal veranderde ook zaken die men liever niet had zien veranderen. Losgeweekt van de controle door de clans werden de mensen meer individualistisch, minder conformistisch en vertoonden ze meer positief sociaal gedrag tegenover niet-verwanten dan in de clan gemeenschappen. Vanaf de 12de eeuw nam ook de inname van gemene gronden toe, de fameuze ‘comons’. Deze evolutie zou uiteindelijk leiden tot een opstand tegen de Katholieke Kerk, de Reformatie die startte in 1517. Toch was er van gender-gelijkheid nog lang geen sprake, de hiërarchie was nog altijd alomtegenwoordig. Het persoonlijk leven werd gecontroleerd door de priesters van ‘God ziet u’. Het zwaartepunt van het recht op afscheiding verplaatste zich naar de gezinnen maar de invloed van de clan nam af5.

Na de Franse Revolutie

Een echt fundamentele verandering was dat niet. Daarvoor was het wachten op de Franse Revolutie waar ons hedendaags begrip van privacy zijn oorsprong vindt. De ‘Déclaration des droits de l’homme et du citoyen’ van 1789 bevat echter geen expliciet artikel over het recht op privacy. Het enige artikel dat in de buurt komt is artikel 17:

“Aangezien het eigendom een heilig en onschendbaar recht is, kan niemand ervan beroofd worden, tenzij de openbare noodzakelijkheid, wettelijk vastgesteld, dit vereist en onder voorwaarde van een rechtvaardige en van tevoren vast te stellen schadeloosstelling.”

Het recht op privé eigendom, dat niet geregeld was tijdens de middeleeuwen, gaf nu wel bescherming van de privacy aan degenen die privé eigendom hadden, de andere bleven in de kou staan. Er komt ook een einde aan de onbeperkte macht en willekeurige inmenging van de adel en de clerus. De rechten en plichten van de burgers worden wettelijk geregeld.

In principe had iedereen gelijke rechten maar van gelijkheid en broederlijkheid komt aanvankelijk in de praktijk weinig in huis, bien au contraire. Toen het Parijse volk daartegen een tweede maal6 in opstand kwam in 1871 werd het in de ‘semaine sanglante’ bloedig onderdrukt door het Franse leger. In de strijd en tijdens de daaropvolgende massa-executies werden ongeveer 30.000 mensen gedood en rond de 40.000 gevangengenomen. Aan het begin van de 20ste eeuw werd nog op stakende werkmensen geschoten en infiltreerde de staatsveiligheid nog à volonté in organisaties van syndicalisten en andere linkse groeperingen.

Het is wachten tot 1948. Na twee wereldoorlogen besefte de politiek dat er iets schortte aan het systeem. De competitie tussen de machtsblokken had tot twee vernietigende oorlogen geleid. Het zogezegd soevereine volk had in feite nog altijd niet veel in de pap te brokkelen. Het was gedegradeerd tot kanonnen voer en had zwaar afgezien. Het eiste meer gerechtigheid. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens kwam daaraan tegemoet. Ze werd opgesteld binnen het kader van de Verenigde Naties en onderschreven door bijna alle staten met uitzondering van de Sovjet-Unie, vijf andere Oostblok staten, Zuid-Afrika en Saoedi-Arabië.

Zowel artikel 3 als artikel 12 wijzen expliciet naar integriteit van de persoon en het recht op privacy.

“Een ieder heeft het recht op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn persoon.”

“Niemand zal onderworpen worden aan willekeurige inmenging in zijn persoonlijke aangelegenheden, in zijn gezin, zijn tehuis of zijn briefwisseling, noch aan enige aantasting van zijn eer of goede naam. Tegen een dergelijke inmenging of aantasting heeft een ieder recht op bescherming door de wet.”

Eindelijk heeft men ontdekt waar het echt om draait: (1) onschendbaarheid van de persoon en (2) bescherming tegen willekeurige inmenging. Visibiliteit is nog altijd geen punt.

Nu dat heeft er onder andere mee te maken dat er in 1948 nog geen elektronische communicatie was, privacy werd verzekerd door de vier muren van de woning en gegarandeerd door het briefgeheim. Maar nu de dick pics jonge vrouwen om de oren vliegen online, bieden die muren geen bescherming meer. Het ongewenst opsturen van een foto van jouw penis is sowieso een vorm van belaging en een schending van de privacy. Maar zelfs dat heeft weinig te maken met visibiliteit, de kerel die de foto opstuurt wil juist wel zichtbaar zijn, maar hij dringt wel ongevraagd binnen in de persoonlijke levenssfeer van de geadresseerde.

Alhoewel dus nu het recht op privacy erkend wordt,  blijft het voor een hoop mensen een verre droom. Niet alleen de daklozen maar ook personen die pover behuisd zijn kunnen er niet echt van genieten. In deze Covid-19 tijden is ook al opgemerkt dat een gezin van vijf dat op een appartement woont het veel moeilijker heeft dan een gezin op het platte land dat in een villa leeft met een grote tuin, eventueel een zwembad. De wetgever heeft de wil uitgedrukt om de privacy te respecteren, het systeem verhindert de volledige realisatie ervan in de praktijk.

1Zie bvb Le Regard, Jean-Paul Sartre.

2Zie bvb Discipline and Punish: The Birth of the Prison, Michel Foucault, waar hij letterlijk stelt: “Visibility is a trap.”

3De hersenen van de Homo Sapiens zijn gevormd in die lange prehistorische periode. Het historische tijdperk dat we best kennen beslaat slechts 5% van het totale bestaan van de mens. In feite is de prehistorie belangrijker voor ons mens zijn dan de periode erna. Toch houdt het onderwijs zich vooral bezig met die laatste periode.

4Mijn bibliografie voor de jagers verzamelaars vind je hier.

5Het is interessant op te merken dat dit proces niet plaats vond binnen de orthodoxe kerk of binnen de Islam. Het open karakter van de West-Europese maatschappij is dus te wijten aan een foute inschatting van de Rooms Katholieke Kerk.

6De eerste was in 1848

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.